هورمون ها

تهیه کننده: سارا مولودی دبیرستان سمیه

تاریخچه اولیه شناخت غده های داخلی

دانش شناخت غده های داخلی به صورت یک علم مجزا ، کاملاً تازه است که هنوز هم با همه پیشرفت های دانش پزشکی و زیست شناسی ، ابهاماتی درباره بعضی از آنها وجود دارد. غدد داخلی با همه اهمیتی که در زندگی فرد دارند، به علت کوچکی یا قرار داشتن در قسمت های درونی و دور از دید بدن، در گذشته کمتر مورد شناسایی قرار گرفته اند.

نوشته های به دست آمده درباره عوارض مختلف غده های داخلی به زمان های بسیار قدیم مربوط می شود . در نوشته های خطی قدیمی 1500 سال قبل از میلاد اشاراتی درباره دیابت ملیتوس به چشم می خورد. چینی ها نارسایی های تیروئید را هزاران سال قبل با خوراندن تیروئید جانوران مداوا می کرده اند. البته هیچ گونه مشاهدات فیزیولوژیکی در آن زمان صورت نمی گرفته است.

توماس ویلیس¹ ، طبیعیدان بزرگ ، اولین کسی بود که با چشیدن و سنجش شیرینی ادرار، بیماری دیابت ملیتوس را تشخیص داد. (احتمالاً چینی ها در سال های 700 میلادی از این روش استفاده می کردند)

پیشرفت آرام شناخت غده های داخلی تا سالهای 1855 به طول انجامید. در این سال ها سه نفر به نامهای کلود برنارد² تامس  ادیسون و سکوارد³ آثاری منتشر کردند که اساس ایده های مورد نظر را در شناخت غده های داخلی برای سال های بعد پی ریزی کرد.

کلودبرنارد یکی از بزرگان تاریخ فیزیولوژیکی داخلی است. او بنیانگذار اندیشه « تداوم نظم دستگاههای متابولیک» بدن است. به نظر او دستگاه غده های بسته ( که امروزه غده های مترشحه داخلی خوانده می شوند) عمل واحد و مهمی را در تداوم اعمال حیاتی در شرایط گوناگون زیست انجام می دهند. مفهوم و تصور تنظیم داخلی هنوز هم به قوت خود باقی است.(راجر لوین، ترجمه محمد مقدسی، 1376، ص 101)

ایده وجود مواد هورمونی که به عنوان پیام رسان های شیمیایی به درون خود ترشح می شوند در قرن نوزدهم تثبیت شده بود. توصیف نخستین هورمون تا اوایل قرن بیستم (1902) به طول انجامید. این افتخار نصیب سکرتین (هورمون دستگاه گوارش) شد که دو فیزیولوژیست به نام های بی لیس⁴ و استارلینگ⁵ تواماً آن را کشف کردند.

کلمه ی هورمون از ریشه ی یونانی آن به معنی « من تحریک می کنم » برای اولین بار توسط استارلینگ در سال 1905 به کار رفت. ( راجر لوین ، ترجمه محمد مقدسی، 1376، ص 102)

تا سال1902 تعداد معدودی از اعضای بدن مانند تیروئید ، پاراتیروئید و هیپوفیز را به عنوان غده هایی می شناختند که موادی از خود به درون خون می فرستند و این مواد بر روی بافت های بدن آثار ویژه ای می گذارند.

کشف هورمون سکرتین توسط بی لیس و ستارلینگ آغازگر کاوش هایی در جهت کشف هورمون های دیگر بود. بالاخره پس از مدتی دومین هورمون به نام انسولین در سال 1921 کشف شد. نظریه مربوط به دخالت لوزالمعده در مقدار گلوکز خون در سال های 1788 پیشنهاد شد ولی اثبات آن هم تا  سال 1889 به طول انجامید.

در آن سال وون مرینگ⁶ و مینکووسکی⁷ با برداشتن لوزالمعده سگ اثبات کردند که حیوان مبتلا به مرض دیابت می شود. در سال1900 اپی⁸ پیشنهاد کرد که مواد بازدارنده ی دیابت در جزایر لانگرهانس وجود دارند.

در فاصله بیست سال بعد، بارها با عدم موفقیت سعی به جمع آوری ماده موثر لوزالمعده شد. بعضی از مواد به دست آمده در واقع گلوکز خون را پایین می آوردند. ولی سمی بودن بیش از حد مواد به دست آمده ، مانع استعمال آنها می شد. در سال 1921 بود که بن تینگ⁹ و بست¹⁰ موفق به تهیه ماده ای غیر سمی شدند که در درمان دیابت مؤثر بود و توانستند به کمک آن یک سگ مبتلا به دیابت را زنده نگه دارند. برای این ماده نام انسولین یعنی همان نامی که یازده سال قبل پیشنهاد شده بود ، انتخاب شد.

انسولین یک سال بعد برای اولین بار در درمان های پزشکی به کار گرفته شد. در یازدهم ژانویه 1922 به یک پسر چهارده ساله که در اثر ابتلا به دیابت در حال مرگ بود ، تزریق شد. خوشبختانه او بهبود یافت و بن تینگ و بست مؤفق به دریافت جایزه نوبل در پزشکی شدند.

کشف سایر هورمون ها به سرعت ادامه یافت. شناخت غده های داخلی وارد مرحله نوینی شد که در آن غده های مختلف به دقت و به تنهایی مورد آزمایش قرار می گرفتند. با جمع شدن
واقیعت های علمی در طی چند دهه ، دانش شناخت غده های داخلی با تغییرات اساسی وارد مرحله نوینی شد ، به طوری که به عنوان یکی از اساسی ترین و پیچیده ترین شاخه های علم پزشکی توجه همگان را به خود جلب کرد. (راجر لوین، ترجمه محمد مقدسی، 1376، ص105)

هورمون چیست و غده داخلی کدام است؟

معمولاً هورمون را نوعی پیام رسان شیمیایی می دانند که توسط یک غده بدون مجرا ، ترشح می شود. به بیان دیگرمجموعه ای از سلول های تخصص یافته ، به صورت یک غده ، نوعی ماده شیمیایی می سازند که توسط گردش خون در بدن جا به جا می شود.

زمانی که فرمان مناسبی به غده می رسد ، معمولاً پیام رسان شیمیایی به مقدار بسیار کمی مستقیماً به جریان خون وارد می شود . این پیام رسان شیمیایی در سراسر بدن انتشار می یابد تا بتواند عمل اختصاصی خود را در بافت مورد نظر انجام دهد. اکثر هورمون ها تأثیر خود را بر بافت های مختلف بدن اعمال می دارند. بدن انسان برای ادامه ی فعالیت هایش محتاج دستگاه های ارتباط است. دو دستگاه ارتباطی هورمون ها و اعصاب وظایف مختلفی را با توجه به نوع آن انجام می دهند.

هورمون ها هم در گیاهان و هم در جانوران وجود دارند، این مواد درون بدن موجودات زنده به مقادیر بسیار کم تولید می شوند و تأثیرات مهم و اساسی بر اندام ها و دستگاههای بدن می گذارند. در جانوران اکثر هورمون ها بوسیله غده های درون ریز تولید می شوند و کنترل کننده ی فعالیت های قسمت دیگر بدن (و حتی سایر غده ها) هستند و این فعالیت ها را به راه می اندازند و یا باعث توقف آنها می شوند.(ترجمه محمود سالک، 1381،ص870)

رشد سریع نوک یک جوانه ، به وسیله ی هورمون های رشد گیاهی کنترل می شود. در پستانداران نیز هورمون ها عامل رشد و تغییر و تحول بدن هستند و نقش مهمی در تغییرات جنسی و تولید مثل بر عهده دارند.

هورمون ها در اندام های جنسی ، کلیه ها ، روده ، غده ی تیروئید در گردن ، و غدد هیپوفیز و هیپوتالاموس در مغز ، تولید می شوند. بدن انسان ، تولید کننده ی30 نوع هورمون است که بسیاری از آنها نقش مهم در تندرستی و رشد متناسب بدن دارند. گروهی از هورمون های تنشی متأثر از فشارهای روحی و روانی هستند و به هنگام ترس، جراحت و یا احساس خطر ، ترشح می شوند. ترجمه محمود سالک، 1381، ص 871)

جدول شماره (1) انواع هورمون ها را بر حسب کارکردهای خاص خود معرفی می کند.

جدول شماره (2) فعالیت هایی که هورمون ها در آن نقش دارند را بیان می کند.

پی نوشت ها:                                                 

1) T.willis                   2) Claude Bernard

3) sequard                 4) Bayliss 

5) Starling                  6) Von Merring 

7) Minkovski               8) opie

9) Banting                 10) Best

جدول شماره (1)

جدول شماره (2)

منابع:

1) فرهنگنامه علمی دانش آموز(جلد دوم). ترجمه محمود سالک. تهران: پیام آزادی،چاپ دوم،1381 .

2) لوین ، راجر . هورمونها . ترجمه محمد مقدسی . قم : فاطمی ، 1376 .