جهان يادگار است و ما رفتني         به گيتي نماند به جز گفتني

زندگي نامه شادروان مرحوم دكتر حسين عظيمي (آراني)

شادروان دكتر حسين عظيمي در سال 1327 در شهرستان آران كاشان كه در آن زمان يكي از دهستانهاي حاشيه كوير بود در خانواده اي كشاورز و با وضعيت اقتصادي متوسط به دنيا آمد. طبيعي است كه نوع كشاورزي منطقه، همانند ساير خصوصيات اين منطقه از كشور، داراي محدوديت آب و تنوع كشت، ساختار نسبتاً بسته اجتماعي، دور بودن از تحولات سياسي، زحمت و تلاش فراوان، بازدهي محدود، فقر نسبتاً چشمگير و به نحوي بي دفاعي در مقابل صاحبان حكومت و ثروت بود.

تحصيلات ابتدايي را از 5 سالگي در زادگاه خود شروع كرد، سيكل اول دبيرستان را در آران و سيكل دوم را در رشتة رياضي در شهر كاشان گذراند. پس از پايان تحصيلات دوره دبيرستان، در رشته اقتصاد دانشگاه تهران مشغول به تحصيل شد و فوق ليسانس خود را در رشته اقتصاد توسعه در همين دانشگاه با رتبة ممتاز پشت سر گذارد. ارتباط فرهنگي بين دانشكده اقتصاد دانشگاه تهران و دانشگاه آكسفورد موجب شد تا ايشان بعنوان برترين دانشجو براي ادامه تحصيل در دانشگاه آكسفورد بورس شود. در ابتدا در دانشگاه آكسفورد دوره اي را طي نمود كه به نوعي دورة فوق ليسانس در تحقيق علوم اقتصادي ناميده مي شد كه اساساً به فلسفه اقتصاد و فلسفه علوم اجتماعي مي پرداخت. سپس در همان دانشگاه در رشته اقتصاد توسعه دوره دكتري را طي كرد. موضوع رساله دكتري ايشان رابطة رشد اقتصادي، توزيع درآمد و فقر در علم اقتصاد با تكيه بر مسائل ايران بود قبل از عزيمت به انگلستان و ادامه تحصيل، اولين دوره كارآموزي خود را در سال 1345 و 1346 در سازمان برنامه و بودجه سابق شروع كرد و اشتغال رسمي خود را در سال 1348 در موسسه توسعه و تحقيقات اقتصادي دانشگاه تهران آغاز نمود و حدود سه سال در اين موسسه مشغول به كار بود و همزمان با پايان دوره كارشناسي ارشد در سال 1349 اولين تدريس دانشگاهي خود را انجام داد . در سالهاي 1354 تا 1356 به اشتغال رسمي در موسسه برنامه ريزي ايران كه تحت پوشش دوگانه سازمان برنامه ايران و سازمان ملل متحد بود درآمد.

مرحوم دكتر عظيمي پس از دريافت درجه دكتري و بازگشت به ايران تا سال 1368 در سازمان برنامه و بودجه در رده هاي كارشناسي، مشاور و معاونت دفتر، رئيس دفتر و عضويت در ستاد مركزي برنامه بودجه  به فعاليت مشغول بود. پس از خروج از سازمان، به عنوان عضو هيات علمي و مدير گروه اقتصاد دوره دكتري دانشگاه آزاد اسلامي به امر تدريس و تحقيق پرداخت و همزمان در ساير دانشگاههاي كشور نيز به تربيت دانشجويان اشتغال داشت. وي در كنار فعاليت اصلي خود به عنوان مشاور در صنايع بزرگ كشور كار كرد.  در سال 1381 همزمان با ادغام موسسه عالي پژوهش در برنامه ريزي و سازمان مديريت دولتي به عنوان اولين رئيس موسسه عالي آموزش و پژوهش مديريت و برنامه ريزي كشور انتخاب شد و در مدت كوتاهي كه در اين موسسه بود منشاء خدمات علمي مهمي گرديد.                 

دكتر حسين عظيمي همة ويژگيها و صفات يك معلم خوب را داشت. دانش سرشار، تسلّط و احاطه كافي بر   مفاهيم و مباني دانش اقتصاد، تواضع و فروتني و مردم داري، آگاهي به مسائل اجتماعي، دغدغه و دلسوزي نسبت به سرنوشت كشور و مردم و تعهد علمي و اجتماعي از جملة اين ويژگيهاست.

ايشان علاوه بر اينكه به روشهاي تحليل كمّي اقتصاد تسلط داشت، اقتصاد را به عنوان يك دانش پيچيدة اجتماعي خوب خوانده و خوب درك كرده بود بطوري كه در تحليلهاي نظري و كاربردي خود و حتي در تدريس نظريات به همة عوامل به واقع تاثيرگذار بر اقتصاد در همة حوزه هاي اجتماعي توجه داشت و آن را منظور مي كرد. لذا در هر موضوعي كه وارد مي شد آن موضوع را فراتر از يك يا چند رابطة سادة حسابداري يا تعادلي مي ديد و نكاتي ارايه مي كرد كه در تحليلهاي ديگر كمتر يافت مي شود. در هر موضوعي كه وارد مي شد حرفهاي علمي زيادي براي گفتن داشت. در هر مقاله اي كه منتشر مي كرد حرف و نكتة جديد ارايه مي كرد. همة لحظات كلاسهاي درس و سخنراني هاي ايشان غير تكراري و آموزنده بود. لذا به قطع مي توان گفت كه وي از معدود اقتصاد داناني بود كه توليد دانش اقتصاد را در كشور يك ضرورت مي دانست لذا به تحقق اين مهم همت گماشت وبه جاي حرف ها و تحليلهاي سطحي و كليشه اي با درك عميقي كه از تئوريهاي اقتصادي و وضعيت كشور داشت آموزه هاي خود را به صورت توليدي و بومي ارايه مي كرد. وجود نكات محوري بسيار دقيق در مورد موضوعات اساسي اقتصادي در تحليلها و نوشته هاي  وي به خوبي به اين مطلب گواهي مي دهد. ارايه درسهاي بسيار پربار اقتصاد ايران و توسعه در مقاطع كارشناسي ارشد و دكتري در دانشگاههاي تربيت مدرس، تهران، علامه طباطبايي و آزاد از خدمات به ياد ماندي ايشان است. ارتقاء سطح دانش اقتصاد بطور عام و اقتصاد توسعه بطور خاص در كشور به واقع مرهون آموزه ها و نوآوريهاي ايشان است. از خصوصيات بارز ايشان اين بود كه مسائل را عميق مي ديد و براي مشكلات تحليلهاي ريشه اي و مبنايي ارايه مي كرد، در عين حالي كه تحليل كمّي مي دانست همة عوامل اقتصادي را در تحليلهاي خود منظور مي كرد و حتي مسائل را فراتر از حوزة اقتصادي تحليل مي كرد لذا همة اين خصوصيات و خدمات از ايشان چهره اي انديشمند ساخته بود.

تواضع، ادب و فروتني از ويژگي هاي بارز ديگر ايشان بود. رفتار و برخورد وي با دانشجويان، مردم، اساتيد و مسئولين تماماً بر همين اصول اخلاقي ممتاز مبتني بود لذا اين خصوصيات اخلاقي در كنار دانش سرشار ايشان از وي چهره علمي و دانشگاهي ساخته بود، بطوري كه دانشجويان به خاطر بهره مندي علمي و برخوردهاي علمي و اخلاقي ايشان از درسهاي ايشان لذت مي بردند.

دكتر عظيمي درك عميق و خوبي از مسائل اجتماعي داشت. سرنوشت كشور، وضعيت مردم، منافع ملي دغدغه هاي اصلي ايشان بود. لذا در هر شرايطي به عنوان يك دانشگاهي متعهد و دلسوز نظرات، انتقادات و پيشنهادات خود را با دلسوزي به مقامات و مسئولين ارائه مي كرد و اگر تشخيص مي داد كه براي مصالح ملّي و منافع جامعه و مردم بايد حرفي بزند و تحليل ارايه كند صادقانه و بدور از حب و بغض هاي شخصي و گروهي مطرح مي كردند. اظهار نظر علمي و عميق ايشان در بسياري از مسائل مبتلابه جامعه در سالهاي اخير گوياي اين حقيقت بود كه ايشان روي مسائل محوري اقتصاد كشور دغدغه دارند و روي آنها فكر مي كنند و بسياري از مسائل و مشكلات موجود ايشان را رنج مي دهد.

او به عنوان فرزند برخاسته از كوير تمام همت و تلاش خود را مصروف سربلندي و آباداني كشورش كرد و علارغم زندگي بي دغدغه اي كه خارج ار مرزها براي او و خانواده اش فراهم بود هيچگاه در خدمت به وطن ترديدي از خود نشان نداد. او حتي در جايي مي فرمايد:"سالهاي 72-1371 به دعوت دانشگاه آكسفورد انگلستان به عنوان استاد مدعو به اين دانشگاه رفتم و مدتي را با خانواده در آنجا زندگي كردم و نهايتاً ترجيح دادم به كشور خود بازگردم و عليرغم همه مشكلات در آب و خاك وطنم و در آغوش فرهنگ و فضاي ايراني زندگي كنم."

دكتر عظيمي در پذيرش مسئوليت اداره موسسه عالي آموزش و پژوهش مديريت و برنامه ريزي در حاليكه با سرطان دست و پنجه نرم مي كرد نشان داد كه مقدرات كشور و تدوين برنامه هاي به واقع توسعه اي براي ايشان از سلامت فردي مهمتر است و به همكاران آموخت كه پرداختن به امور سرنوشت ساز و گام برداشتن در جهت منافع ملّي براي دانشگاهيان از همة امور مهمتر است و داشتن دغدغه هاي اجتماعي و احساس تعهدودردمندي در مقابل مشكلات مردم و جامعه جزء تفكيك ناپذير شخصيت نخبگان فرهيخته جامعه است.

اعتقاد راسخ به نخبگان و فرهيختگان جامعه يكي از ويژگيهاي بارز دكتر عظيمي به شمار مي رفت يكي از دغدغه هاي بزرگ وي در دوره مسئوليت جديدش ايجاد نهادي در جهت ارج نهادن به ايده هاي نخبگان به دور از هر گونه نگراني از تفكرات آنها بود. وي در فرازي در اين زمينه مي فرمايد:"وقتي صحبت از نخبگان مي شود، مقوله اي جدا از انتصاب  را بايد توجه كرد، نخبه كسي است كه دانش، تخصص، جامع نگري و از تجربه كافي بهره مند باشد." بايد بلد باشيم از نخبگان جامعه استفاده كنيم مثلاً نمي شود به سراغ متفكري رفت و مشورتي خواست ولي شرايطي فراهم كرد كه اگر آن متفكر با صداقت علمي به بحث پرداخت و مشاوره داد، از چشم مسئولان و بزرگان بيافتد و هزار مشكل برايش درست شود و كاري كنيم كه تامين زندگي عادي هم براي او مشكل باشد و نهايتاً مجبور شود از كشور برود". "بايد كمك كرد تا پيشكسوتان علمي جامعه مشخص و شناخته شوند، بايد جايگاه ويژه اين پيشكسوتان را به رسميت شناخت و ...". " هيچ جامعه اي بدون شخصيت هاي ملّي و مورد احترام نمي تواند به زندگي با عزت دست يابد. جامعه نيازمند بزرگاني است كه مورد احترام همگان باشند و بزرگي را فقط با انتصاب به پست و مقام به دست نياورده باشند".       

فعاليت فرهنگي مرحوم دكتر عظيمي به گونه اي بود كه تا امروز چندين هزار صفحه كتاب، مقاله و نتايج تحقيقات از آثار ايشان به يادگار مانده است و رقم اين صفحات بالغ بر 5000 صفحه استاندارد رسيده است.

از آثار منتشر شده مي توان به موارد زير اشاره كرد: بانك هاي توسعه اي با تكيه بر بانك توسعه صنعت و معدن ايران (1353- دانشگاه تهران)، مقدمه اي بر نظريه اقتصاد سنجي (1359- انتشارات امير كبير)، تورم: مقدمه اي بر بحران در علم اقتصاد(1361-انتشارات امير كبير)، سياست اجتماعي در كشورهاي توسعه نيافته(1366-برنامه و بودجه)، مدارهاي توسعه نيافتگي(1370-نشرني)، چشم انداز اقتصاد ايران در سال 1400 (1377-وزارت مسكن و شهرسازي)، ايران امروز در آينه مباحث توسعه (1379- دفتر نشر فرهنگ اسلامي) و كتاب بحران و تغيير در دوران پس از انقلاب ايران به زبان انگليسي كه توسط دانشگاه آكسفورد در نسخي محدود به چاپ رسيده و توزيع شده است. علاوه بر آثار ارزشمند فوق از ايشان بيش از 100 مقاله در مجلات علمي و روزنامه ها به چاپ رسيده است.

شادروان مرحوم دكتر حسين عظيمي عقيده داشت فرهنگ سازي عمومي بايستي بيشتر مورد توجه قرار گيرد و به ساده ترين زبان ممكن به نشر مفاهيم پيچيده اجتماعي مي پرداخت و با روزنامه هاي پر تيراژ كشور مصاحبه هاي فراواني داشت.

 گرچه فقدان دكتر عظيمي عزيز بسيار جانسوز و سنگين است امّا تربيت دانشجويان زياد كه بسياري از آنها در مديريت اداره كشور و در دانشگاهها به جامعه خدمت مي كنند، تحليلها و سخنرانيها و كتب و كارهاي ايشان همه آثار باقيه اي هستند كه موجب تدوام فكر و اهداف ايشان خواهد شد. اميد اين كه انتشار فكر و ايده هاي ايشان ار طريق شاگردان و آثار ايشان تداوم داشته باشد و روش و منش درسي و رفتاري  ايشان براي دانشجويان و جوانان كشور الگو و سرمشق قرار گيرد و اين عزيزان با تلاش مستمر خود جاي خالي اين سرمايه علمي و دانشگاهي را پركنند.          

روحش شاد و يادش گرامي باد