تحول فرهنگی از دید گاه دکتر عظیمی

تحول فرهنگی چگونه صورت می گیرد و برنامه ریزی کشور چگونه می تواند به انجام سریعتر این تحول کمک کند. در اینجا باید اشاره کنیم که فرهنگ به مفهوم مورد نظر ما یعنی به مفهوم  مجموعه آراءو عقاید مورد قبول نسبی عامه در حقیقت بیان کننده شخصیت افراد است و شخصیت هم در سنین  کودکی و نوجوانی شکل می گیرد .  گفته می شود در 5  تا 15 سالگی  است که  شخصیت ساخته  می شود  یعنی دوران کودکی ونوجوانی دوران حساس این روند  به شمار می رود . بدیهی است که برای برنامه ریزی تحول فرهنگی باید دید کودکان ونوجوانان ما در دوران شکل گیری  شخصیتی در کجا هستند . کودکان دراین سنین وقت خود را در مدرسه یا در خانه می گذ رانند . در این دوران آنها از معلم و از پدر ومادر الگو می سازند . فرهنگ سازی  برای  توسعه اقتصادی نیازمند این است که در خانه و در مدرسه درست عمل  کنیم و در این مکانها به طور جدی وارد مرحله الگو سازی جدی شویم .

چگونه؟  اولا باید وارد مدرسه یعنی نظام آموزشی کشور شویم . گفتنی  است که بحث کنونی ما بر سر جنبه پرورشی نظام آموزشی است و به جنبه آموزشی  آن کاری  نداریم . در مدرسه می توان حس برابری انسانها به کودکان را یاد داد یا نداد . در مدرسه  می توان احترام به حقوق دیگران و حس نظم پذیری جمعی و احترام به آزادی  بیان و... را به صورت جزئی از شخصیت  کودکان در وجود او رشد  پرورش داد یا این کار را نکرد . آیا در مدرسه ما می توانیم این باورهای  فرهنگی را به کودکان  تلقین کنیم؟  مطمئن باشید اگر  نتوانند به این مهم دست یابند، توسعه اقتصادی جامعه ما سامان نخواهد گرفت .

      کودکان خصلتاً نگرش علمی ندارند. بچه های دو سه ساله دائماً در حال پرسیدن هستند  به  نظر می رسد  که معتقداً هر حادثه ای علتی دارد و راه پیدا کردن علت را هم در  پرسیدن ا ز بزرگترها می دانند. این نگرش در فطرت  بچه ها نهفته است. آیا مدارس ما این  کنجکاوی را می کشد  و یا آن  را تشویق وترغیب  می کند ؟

این جاست که مدرسه می تواند عامل توسعه یا مضر به حال توسعه باشد .  مدرسه ای  که  امکانات  محدودی داشته باشد ، مدرسه ای  که  معلمش دچار هزاران مشکل  باشد ، بیش  از  پنجاه  شصت کودک را در کلاس  همین معلم بریزند  ومدارس را چند  نوبته  کنند ذهن  ظریف  کودک  را تحت  فشا رهای   نامناسب  فراوان می گذارد  و آن را به ذهن علمی تبدیل نمی کند . این کودک از علم وکتاب  گریزان  میشود.اگر درس  بخواند و نمره های  خوب بگیرد معمولاً  به علت ترسی است  که  از تنبیه در ذهن پاک ودنیای کوچک فکری او ایجاد کرده ایم . این کودک معمولاً  این چنین بار می آید که وقتی تحت فشار و ترس باشد کار می کند ومنظم است وبه محض کنار رفتن  فشار،  کار را رها می کند چنان آموزش  دیده است که اگر توانستد گلیم خود را از آ ب  بکشد کاری  به این که حق  و حقوق دیگران چیست  نداشته  باشد هیچ گاه به کتاب وبه مطالعه و به علم ونگرش علمی علاقه مند  نمی شو د  بلکه  از همه این مقولات گریزان می گردد .  به محض  اینکه  درسش تمام شد و فارغ التحصیل  شد ،  از مطالعه ، از تفکر علمی ، از نگرش علمی فارغ می گردد  و لذا تحصیل او صرفاً منتهی به مدرک می شود  و خلاصه  این کودک از نظر توسعه اقتصادی با  از دست  دادن این  منبع  عظیم عقیم  خواهند ماند .

بدیهی است  که  اگر به واقع به دنبال توسعه اقتصادی جامعه  هستیم ،  یکی از جاهایی که باید قویاً و وسیعاً مورد توجه با شد ، مدارس اپتدایی و راهنمایی است . در اینجاست که باید پول خرج کرد، باید منابع را تخصیص داد ، نیروی انسانی دلسوز را در مدارس به کار گمارد ، به زندگی و به تعلیم معلمان رسیدگی کرد و مدارس را به محلهایی تبدیل کرد که کودکان با ذوق و شوق به آنجا سرازیر شوند ،  باید دانشمندترین دانشمندان کشور را  به کار تدوین کتب دوره های ابتدایی گماشت و باید مسایل کمک آموزشی فراوان برای مدارس فراهم آورد .

آیا مدارس ابتدایی خود را به  واقع  با این دید و نگرش  مورد  توجه  قرار می دهیم؟ در اینجا منظور خوب آموختن ، خوب خواندن و خوب نوشتن در مدارس نیست ،  بلکه مراد این است که آن خصایص مورد  نیاز برای برای تشکیل درست شخصیت را درمدارس تقویت می کنیم؟ آیا بچه های ما در کلاس پنجم نگرش علمی بیشتری دارند؟  آیا در کلاس اول  نگرش علمی بهتری داشتند؟  فرضیه فعلی من ، متاسفانه این است که مدارس در جهت عکس عمل می کنند. علی رغم زحمات دلسوزانه معلمان ما، متاسفانه به نظر می رسد که مدارس در جهت عکس عمل می کنند . در همه جای دنیا می گویند  اگر قرار است کودکان در دوران آموزش ابتدایی از علم بریده  نشوند و رگه های  شخصیتی  لازم در آنها پرورش داده شود ، باید  حداقل 30 تا 40 درصد هزینه های آموزشی  هزینه غیر پرسنلی باشد ،  یعنی کودکان باید علم  را با تفریح یاد بگیرند . اما حدود 92 درصد مدارس ابتدایی  ما هزینه پرسنلی است. یعنی تعداد بسیار زیادی از کودکان ما در یک اطاق و احتمالا روی  صندلی های شکسته می نشینند ومعلمی با هزاران مشکل سر می رسد  وآموزشهایی را در سطوح  پایین  کیفی  به  آنها ارائه می دهد. که معلم ما مقصر نیست  معلمی که نه آموزشهای  تخصصی لازم را برایش  فراهم کرده ایم، نه حداقل حقوق لازم  را برایش گذراندن  یک زندگی عادی را  در اختیارش قرار داده ایم و نه امکانات لازم برای  یک آموزش صحیح در مدرسه را در دسترس قرار داده ایم. تاکید می کنم معلم مقصر نیست ، تقصیر با الگوی تخصیص منابع است که در برنامه های توسعه و در بوجه بندی هایمان انتخاب کرده ایم. با همین امکانات محدود هم معلمان می کوشند که تحصیل را برای کودکان مطلوبتر کنند.

امسال در یکی از استانها دیدم به بچه های کلاس  اول  که  یک روز اول مهر به مدرسه بیایند .  همتی کرده بودند ، یک بسته کوچک محتوای سه شکلات به عنوان هدیه می دادند . در عین حال مدیری می گفت :"من آمار 90  نفر شاگرد کلاس  اول را  به اداره رد کردم  و بعد هشت  نفر به آنان اضافه  شد اما بعد هشت نفر سهمیه ای نداشتند که بدهند و بالاخره گفتم که یک جوری مسئله را خودم حل میکنم "معلوم است امکانات را به شکل محدود ارائه میکنیم .توحه داشته باشیم که نمی گوییم امکانات محدود است ، بلکه می گوییم امکانات را به صورت محدود ارائه می کنیم.

مسئله اصلی ما محدود بودن امکانات نیست مشکل ما اشتباه  نگرش در " انتخاب اقتصادی " است .آیا ما  این انتخاب را خواهیم کرد که مجتمع های بزرگ صنعتی راه بیندازیم و بعد افراد  مورد  نیاز را  برای چرخاندن آنها نداشته باشیم؟ وقتی چنین عمل می کنیم پروژه ای که باید دو سال ساخته شود کار ساختمانش  به  دو سال می کشد و وقتی  ساخته شد به  جای 90  درصد ظر فیت  به 4  درصد ظرفیت کار می کند ، تولید محدود آن هم دچار نوسانات می شود و یا کیفیت تولید پایین می آید.چرا؟ چون وقتی لازم بود منابع را صرف نماییم و انسان مناسب را تربیت کنیم این کار را نکردیم و تصور ما این بود که تمدن بزرگ با این مجتمع های عظیم به  دست می آید. بنا براین تخصص منابع ما غلط است .  این ادعا که پول نداریم ادعای پوچ وبی محتوا است. اگر منابع فعلی آموزش و پرورش ما محدود است ،  می توان و باید نحوه تخصیص  منابع را عوض  کرد. راه حل این کار خصوصی و " غیر انتفاعی کردن" آموزش  نیست .  آموزش خوب  با کیفیت مطلوب در سنین  مورد  بحث  تا آن  حد گران است  که حتی  اگر بخش خصوصی  بتواند این آموزش را ارائه دهد ، پرداخت هزینه های آن از عهده اکثریت قریب به اتفاق مردم ما خارج است . در عین حال توسعه اقتصادی  متکی  برمشارکت مردم که خواست جامعه  ما   و قانون اساسی ماست با این نوع تخصیص منابع تحقق نمی یابد. تاکید می کنم که باید به دوران کودکی به دوران کودکی مردم توجهی  بیش  از آنکه  تا  حال  داشته ایم  مبذ ول  داریم .  چرا که  فرهنگ  در  این  سنین شکل می گیرد  در عین  حال  این  نکته اساسی  را  هم  باید به خاطر داشت  که اصلاح مدارس  به این معنی نیست که با ید صبر کنیم تا کودکانمان بزرگ شوند و نتیجه کار را ببینیم بلکه از طریق اصلاح مدارس به نحو بسیار موثری  به اصلاح ویژگی های  خانواده ها نیز پرداخت .  هر تغییر و بهبودی  در مدارس از طریق  میلیونها  دانش آموز سریعاً به نحو موثری  وارد میلیونها خانواده کشور می شود.

پس یکی از استراتژی های ویژه برای  توسعه  اقتصادی  این  است  که  به سراغ مدارس می رویم تخصیص منابع در این زمینه را تغییر دهیم و مدارس را به سوی پرورش صحیح انسانها با ویژگی های لازم پرورش صحیح انسانها با ویژگی های لازم برای  توسعه اقتصادی  سوق  دهیم حتی  اگرلازم باشد باید  برای مدتی از پروژه های بزرگ چشم بپوشیم زیرا  نتیجه کار اینگونه پروژه ها را  همین الان هم می توان مشاهده کرد . پروژه های بزرگ به جای اینکه دو سال ساخته شوند ، عملاً به بیش از 10 تا 15 سال وقت نیازمند می شود این همه  کارخانه  مدرن در زمینه تحول مناسب فرهنگی حداقل باید سه استراتژی اصلی ردر این زمینه را با جدیت  پی گیری کرد و منابع انسانی  و  فرهنگی  لازم برای  تحقق  حرکت  در این مسیرها  را تا مین نمود . تخصیص منابع کافی به جنبه های پرورشی  به ویژه  در مدارس ابتدایی و راهنمایی  تامین نیازهای اساسی زندگی  و حیات  اکثریت  آحاد  جامعه  و الگوسازی  فرهنگی  مناسب.

داریم  ولی هر روز با مشکلا ت  تازه ای در امر تولید مواجه هستیم .  وقتی  مشکلات  را  می بینیم  به دنبال تعویض مدیر تغییر نمودار سازمانی کارخانه و ... می رویم و دوباره همین مشکلات تولید تکرار می شود . امروز به دنبال حصول ارز بیشتر می رویم و وقتی موفق می شویم خوشحالیم که مسئله کمبود تولید را حل کرده ایم . فردا دوباره با کاهش ارز  مواجه می شویم  و مشکلات تولید دوباره  بر سر راه  ما سبز می شوند . این  روشها  مسئله توسعه اقتصادی مملکت را سر و سامان نمی دهد، برای توسعه اقتصادی اولین کار از دید فرهنگی این است که کار اصلی و اساسی را در مدارس واز نظر پرورش فرهنگی شروع کنیم.

گفتیم که کودکان در سنین  تشکیل  شخصیت  بخش  قابل  توجهی  از وقت خود را در خانه و در نزد  خانواده می گذرانند. بیهی است که برای پرورش شخصیت مناسب  توسعه  دومین استرا تژی توجه  ویژه به خانواده هاست در این  زمینه  باید  توجه داشت که خانواده های  فقیر،  قدرت  و توان ، حوصله  و  دقت و علم  و بینش لازم برای پرورش  شخصیتی  کودکان را ندارند  . لذا  بدیهی می نماید که در مورد کشوری مانند ایران که از موهبت عظیم نفت  برخوردار است دومین  استراتژی  ویژه  توسعه  اقتصادی  تلاش و کوشش در تامین نیازهای اساسی مردم و زدودن  فقر معیشتی در خانواده ها با شد .  بدین  دلیل کسانی که به اعتقاد آنها میتوان جامعه را با توزیع نا متعادل درآمد در زمانی  نه چندان طولانی از دید اقتصادی  به شکوفایی و راه سلامت کشاند ،  به شدت در اشتباهند. اتخاذ الگوی نامتعلدل توزیع درآمد برای حصول  شکوفایی اقتصادی فقط در شرایطی موفق خواهد بود که از یک طرف جامعه  پذیرای " نخبه گرایی " و از طرف دیگر پذیرای تحمل  فشار شدید اقتصادی  و فقر  توده های  وسیع مردم برای  زمانهای  نسبتا  طولانی با شد .  این  الگو در شرایط امروز جهانی فقط  در صورتی می تواند امید به موفقیت داشته  باشد که پشتوانه ای  بسییار قوی از نیروی  مسلح را سازمان دهد  و در موارد  لازم  با قاطعیت سبعیت این پشتوانه را به کار گیرد. به عبارت دیگر اگر این الگو انتخاب شود ، باید آماده موقعیتهایی مانند وضعیت پیش آمده در شیلی طی  یکی دو دهه گذشته بود باید آماده بود که تفنگها را به سوی  مردم نشانه رفت ، هر صدای اعتراضی را در گلو خفه کرد  باید چشم رابر مصیبت و بلیه عظیم فقر توده های وسیع مردم بست و تازه اگر پذیرای همه این مسائل  بودیم  باز هم احتمال عدم موفقیت این الگو بسیار زیاد است همانگونه  که تجارب موجود در جهان نیز این نکته  را  تایید  می کند.

به هر حال ، به  نظر نمی رسد که برای ایران  چنین الگویی  ضرورت  داشته  با شد  یا آگاهانه چنین الگویی انتخاب شود . مسئله این است که دولت  باید به تفکری عمیق در جهت بازنگری و اصلاح الگوی تخصیص منابع خود بپردازد. این بازنگری احتمالاً به این نکته خواهد انجامید که دولت در بعضی از بخش ها آزادی های وسیع را اعمال کند و شرایط موثر و مفید  بخش خصوصی در آنها را فراهم آورد . آنگاه  منابع آزاد  شده  خود را به  سوی استرا تژیهای  توسعه ،  از زمره استرا تژیهای مورد بحث  معطوف کند. در این صورت  بعید به نظر می رسد که منابع در اختیار دولت برای اتخاذ استرا تژی مناسب فرهنگی و غیر فرهنگی توسعه کفایت نکند.

و بالا خره  سومین استرا تژی اساسی ایجاد تحول  فرهنگی مناسب برای  توسعه  همگان به  ویژه  آنان که از محبت مادی و فرهنگی بهتر و موقعیت سیاسی بالا تری برخوردارند . باید پذیرای مسئولیت آماده سازی زمینه های این تحول فرهنگی باشند . در صورت پذیرش این مسئولیت است که می توان در انتظار آینده  پر ارزشتری برای خود و فرزندان این آب و خاک بود .

اقتصادی  در الگوسازی فرهنگی جامعه نهفته است . بر اساس این استراتژی  با فراهم آوردن مثالهای  واقعی باید  به جامعه نشان  داد که آنچه مورد نیاز و مورد احترام است شخصیتها و رفتار ممتاز فرهنگی است برای این کار باید از یک طرف ، شرایط را فراهم کرد که هنرمندان جامعه یکی از محورهای اساسی خود را بر این زمینه ها استوار سازند از طرف دیگر ، باید به صورت منسجم و منظم با طرح شخصیت های فرهنگی و رفتارفرهنگی نمونه و بانشان دادن احترام عملی به این شخصیت ها و رفتارها الگوی مناسب را برای مردم فراهم ساخت .

برگرفته از کتاب:

" مدارهای توسعه یافتگی "

نوشته دکتر حسین عظیمی ( آرانی)