بسم الله الرحمن الرحیم

مقدمه

فهم حقیقت و میل به کمال از مهمترین گمشده های بشری درطول تاریخ بوده و هست،و بشر راه ها و ابزارهای متعددی را به کار بسته است تا به این مهم نائل گردد.در این مسیر،دو امر بسیار مهم است:یکی توان علمی ،و دیگری روش رسیدن به آن.هر یک از این دو مرحله،از مسائل بسیار مهم جوامع بشری است.مساله تحقیق وپژوهش یکی ازبنیادی ترین مسائل مربوط به جوامع امروزی بشر می باشدبه نحوی که تقریباهیچ گونه نظام دهی و یا پیشرفت وتوسعه صنعتی اقتصادی اجتماعی وبه سامان کردن کارها و جز آن بدون انجام تحقیقات و مطالعات اساسی قبلی ممکن نخواهد بود.        

کنجکاوی یکی ازویژگی های جدانشدنی از انسان است .این کنجکاوی و عطش خاموش  نشدنی برای کشف حقایق پایه واساس تحقیق وپژوهش راتشکیل می دهد که درزندگی روزمره همه مردم به گونه ای آگاه یا ناخود آگاه با آن عجین هستند و قسمت عمده اختراعات واکتشافات حاضردرسایه همین کنجکاوی وتلاش مداوم وپی گیرفراهم آمده است.

پژوهش عبارت است از جستجوی منظم و اصولی برای کشف حقیقت.لذا هدف پژوهش کشف حقیقتی درمورد موضوعی خاص میباشد .این موضوع خاص می تواند یک حقیقت علمی ادبی هنری تاریخی فلسفی و جز آن باشد.

قبل از شروع پژوهش بایدهدف خود را روی جنبه ای خاص از موضوع مورد نظر مشخص کرده و به طوراصولی به دنبال آن برویم .

وقتی کار پژوهشی با ارزش و از سوی دیگران قابل قبول تواند بودکه علیرغم میل باطنی وباورهای قبلی ذهنی خوداز ابزار صریح آن نکات ومسائل نیز سرباز نزند .

درمورد ویژگی های یک پژوهشگر دکتر آصفی می نویسد : 

1- بضاعت کامل علمی و عملی دررشته خود واحاطه نسبی در سایر رشته ها داشته باشد.

2- آمادگی کامل برای فهم مطالب علمی داشته باشد.3- زبان ویژه ی علم رابداند.4- اهل منطق و استدلال باشد.

5- دربرابرمنطق استدلال و علم تسلیم شود.6- صراحت بیان داشته باشد.7- فارغ از ریا و تزویر باشد.

8- سلیم النفس و پاک سرشت باشد.9- دوراز غرض ورزی و انتقام جویی باشد.10- متواضع وفروتن باشد.

11- ظالم نباشد و مظلوم واقع نشود.12- مومن ومتعهد به اصول علمی باشد.

13- انسان دوست باشد و برنامه تحقیق را در راه رفاه و نیاز جامعه پی ریزی نماید.14- تجمل پرست وبلند پرواز نباشد.

15- زور نگوید و زور نشنود .16- صبور و پر حوصله باشد .17- منتقد واقعی و سازنده باشد.

18- ضعیف ترسو نباشد.19- در محدوده ی فعالیت خود مدیر و مدبر باشد.20- یک انسان واقعی با اهداف مقدس باشد .

مقاله ی پژوهشی مقاله ایست که در آن نو یسنده "تز"یا "موضوع "یا "فرضیه"ای را با استناد به قرائن، شواهد، تجربه های مکرر، مشاهده و مصاحبه و جز آن با توجه به نظریات سایر صاحبنظران و افراد اهل فن همان رشته به اثبات میرساند و یا نفی می کند .

مهارت های مورد نیاز محقق   

محقق برای انجام تحقیق پایانی خود نیازمند مهارت هایی است،نظیر:

1-آشنایی با شیوه انتخاب موضوع؛2-توان مندی شناسایی منابع مرتبط با موضوع و استفاده صحیح از کتابخانه؛

3-توانایی طراحی و تدوین طرح  پژوهشی؛4-آشنایی با فنون مطالعه و یادداشت برداری از موضوعات؛

5-آشنایی اجمالی با شیوه نقد و بررسی مطالب و طبقه بندی آن ها؛6-توانایی لازم برای تدوین و ارائه تحقیقی روش مند و مطلوب.

نگارش طرح تحقیق 

پس از اینکه محقق موضوع خود را به خوبی مشخص کرد، نوبت ارائه طرح پژوهشی خواهد بود. این مرحله یکی از مهم  ترین بخش های تحقیق و در واقع ،نقشه، تابلو و دروازه ورودی به تحقیق می باشد.

طرح تحقیق، چارچوبی است که به نویسنده امکان می دهد تا بتواتند با شرایط خاص ، در محدوده موضوع ، تحقیق و پژوهش کند و از انحراف و پراکندگی کار بپرهیزد. طرح تحقیق باعث می شود که فرایند تحقیق منظم ، و هر عملی در زمان خودش انجام شود.هم چنین از اشتباهات و دوباره کاری ها جلو گیری می کندو زمینه ارزیابی و بیان نقاط ضعف و قوت را فراهم می کند.

طرح تحقیق از کارهای ضروری محقق برای پیگیری و تداوم صحیح کار می باشدو در آن باید به نکات زیر توجه داشت.

1.تبیین موضوع ، ضرورت و اهمیت آن 2. طرح مسئله و پرسش های تحقیق 3. فوائد و اهداف تحقیق 4. پیشینه و سابقه موضوع

5. تعریف مفاهیم و اصطلاحات کلیدی تحقیق 6. روش تحقیق

جدول خلاصه شده طرح تحقیق

1-تبیین موضوع ضرورت و اهمیت آن

الف) علل انتخاب موضوع (علاقه شخصی،سازمانی،حل مشکل، نیاز جامعه و ...)ب) بیان ویژگی ها- کار آیی و تازه بودن موضوع ج) بیان اهمیت موضوع( تحقیق چه اهمیتی برای فرد یا جامعه و .. خواهد داشت)د) بیان ضرورتهای لازم برای ارائه موضوع چه ضرورتی باعث انجام این تحقیق شده است).

2- طرح مسئله و پرسش های تحقیق و بیان فرضیه

الف) شناخت متغیرهای اصلی و فرعی تحقیق  ب ) طرح سوال اصلی تحقیق ج) طرح سوال های فرعی د) ارائه فرضیه مناسب برای تحقیق

3- اهداف و فوائد تحقیق

الف ) بیان اهداف تحقیق ب) بیان نتایج و اهداف ج) بیان مراکز و موسساتی که از این تحقیق استفاده خواهند نمود

د) چه مشکلی از مشکلات امروزه راپاسخ خواهد داد ه) تحقیق ، زمینه ساز چه تحقیقات بعدی است و چه پیشنهاداتی را به دنبال دارد

4- بررسی سابقه و پیشینه موضوع

الف) بررسی و سیر تاریخی موضوع ب) بررسی کارهای انجام شده دیگر محققین ج) پاسخ های یافته شده درباره موضوع

د) ایرادها ، انتقادها و پیشنهادهای مطرح شده در مورد موضوع ه) معرفی منابع برجسته درباره موضوع و نقد و بررسی آن

5- تعریف مفاهیم و اصطلاحات کلیدی تحقیق

الف ) تعریف واژه های اصلی و کلیدی موضوع را در بر داشته ب(، تعریف واژه های کلیدی در هر تحقیق ، نقش اساسی دارد. برای شناخت واژه های کلیدی باید به متغیرهای اصلی و فرعی موضوع و عنوان انتخابی و سوال های اصلی و فرعی تحقیق را استخراج و تعریف کرد.) ب) اخذ این واژگان با توجه به سوال های  اصلی و فرعی موضوع باشدج) تعریف باید در بر دارنده مفاهیم لغوی و اصطلاحی آن موضوع باشد

د) تعریف از منابع معتبر و علمی اخذ گرددمانند کتب لغت دست اول ، دانشنامه و دایره المعارف ها، نه از منابع دست دوم.

6- روش تحقیق

الف ) تحقیق از چه نوعی است ؟(بنیادی- کاربردی )- ب) روش جمع آوری اطلاعات چگونه است ؟ کتابخانه ای :( فیش ،جدول و ...)-   میدانی : ( پرسش نامه ، مصاحبه ، مشاهده و ..)-ج )تحقیق به اعتبار، ماهیت و روش (تاریخی ، توصیفی ، تجربی و ...)د) به اعتبارموضوع ( عقلی ، تجربی ، شهودی ،دینی )-ه) چه روش های دیگری را برای تحقیق خود کارا می دانید

7- ساختار و محدوده تحقیق

الف ) مشخص ساختن بخش ها و فصل های تحقیق ( بیان علل تعدد بخشها- محتوای بخش ها و فصلها ) ب) برقراری ارتباط مناسب بین فصول ، از کل به جزء رسیدن، توالی تاریخی و رابطه علت و معلولی ج ) بیان محدوده بررسی موضوع و حوزه نفوذ آن د) بیان زمان و مقطع تاریخی مورد بحث ه) از جهت مکان چه محدوده جغرافیایی را در بر می گیرد ز) ابعاد دیگر موضوع که مورد نظر شماست وباید بررسی گردد

8- مشکلات و موانع تحقیق

الف ) بیان مشکلات و موانع پیش روی تحقیق ب ) طرح محدودیت های خود محقق ج ) بیان محدودیت های محلی مانند کتابخانه – سند و ..د) موانع سیاسی و اجتماعی ه ) طرح مشکلات مادی و هزینه هاو) بیان هر مشکلی که ممکن است در آینده ایجاد گردد و طرح آن ضروری است

معیارهای لازم برای یک مقاله

-       عمق دانش ؛ گستردگی منابع مورد استفاده ؛سطح تجزیه و تحلیل مناسب ؛استفاده از دانش و تجربه شخصی ؛کافی و مناسب بودن پاسخ ها ؛روشن بودن استدلال ها ؛نو و جدید بودن اثر همراه با عنوان گیرا ؛درک و استفاده از مبانی نظری ؛داشتن ساختار مناسب وخوب ؛استفاده از دستور زبان مناسب و گویا ؛جذاب بودن نحوه ارائه ؛روش تحقیق مناسب ؛دارا بودن مقدمه و نتیجه مناسب ؛

مراحل پژوهش علمی

- انتخاب موضوع،-بررسی اهیت موضوع ولزوم وامکان اجرای آن--طرح فرضیه یا تز -تعریف فرضیه --بررسی امکانات موجود وقابل تامین برای انجام طرح ،                      

- انتخاب راه وروش بررسی ومطالعه ،-برآورد  هزینه ،مدت،ابزار،لوازم وافراد مورد نیاز برای اجرای طرح ،

- تنظیم وپیشنهاد وارائه طرح برای تصویب ،-گذراندن مراحل اداری از قبیل تایید تصویب وتامین بودجه

- تقسیم کار با اعضای گروه،-شروع کار پژوهشی و اقدام به انجام آزمایش ، تجربه ، مشاهده ، مصاحبه ... و جمع آوری اطلاعات لازم .

- تنظیم اطلاعات به دست آمده از طریق سر جمع کردن یعنی تجزبه ، تحلیل ، تعبیر ،تفسیر ،طبقه بندی یافته ها اطلاعات به دست آمده و پیدا کردن روابط علت و معلولی ، تهیه جدول ها ، رسم منحنی ها و نمودارها و نقشه های لازم ،

- تعبیرات نهائی و نتیجه گیری و در صورت لزوم جرح و تعدیل فرضیه ،(طرح فرضیه یا فرضیه های تازه)

قسمت های اصلی مقالات پژوهشی کتابخانه ای از دیدگاه آقای  دکتر طوسی:  

1-صفحه ی عنوان 2-جمله گویا یا حکم یعنی قبل از ریز نکات باید در یک جمله کامل اخباری آنچه را می خواهیم درمقاله به اثبات برسانیم بیان کنیم . 3-ریز نکات 4-مقدمه 5-متن مقاله 6-نتیجه 7-فهرست کامل منابع 8-سایر فهرست ها  9-ضمائم (درصورت وجود )

تدوین گزارش و نوشتن مقاله (دیدگاه آقای دکتر سلطان محمدی) 

بنا بر آنچه گفته شد مقاله هائی که بر اساس کار پژوهشی علمی یا تجربیات آزمایشگاهی تهیه می شود و همچنین پایان نامه های فوق لیسانس و دکترا دارای قسمتهای اصلی زیر خواهد بود :

صفحه عنوان(صفحه تشکر و توضیحات لازم )-صفحه فهرست منابع -(صفحه فهرست جدول ها ، نمودارها ، نقشه ها و غیره )

صفحه خلا صه ها، و علامات اختصاری )چکیده مقاله (شرح خلاصه موارد مشابه )-راه و روش انجام پژوهش-شرح تجربیات یا کارهای انجام شده-تجزیه و تحلیل اطلاعات جمع آوری شده-حاصل و نتیجه کار-(پیشنهادات )-فهرست کامل منابع پیوست ها ( ضمایم )

در مطالعات علوم انسانی بعد از تعیین موضوع و ریز نکات گاه امکان داردا برای جمع اوری اطلاعات لازم اقدام به مطالعه موردی یا مشاهده و مطالعه مستقیم جریان امر و مراحل وقوع و اتفاق آن کرده یا با جمعیت مورد نظر مصاحبه به عمل آوریم ویا دست به تهیه ، توزیع و جمع آوری پرسشنامه بزنیم .

توجه داشته باشیدکه لازم است هر نوع اطلاعی که در مقاله خود بیان می کنیم مستند به منابع مکتوب باشد.

عناوین قبل از متن اصلی تحقیق

1جلد با طرح روی آن

2 صفحه بسم الله الرحمن الرحیم

4 صفحه عنوان ( تقریبا مانند صفحه جلد است )؛

5 صفحه تقدیم و اهدا (اختیاری )؛ در یک صفحه مستقل آورده شود و به افراد خاص و محدودی تقدیم شود نه افراد متعدد و فراوان ؛

6 صفحه قدر دانی و تشکر (اختیاری )؛ قدردانی از کسانی که او را هدایت ، راهنمایی و کمک نموده اند و دیگر افرادی که مورد نظر اوست ؛

7 صفحه چکیده ؛

8 فهرست ها ( شامل فهرست مطالب ، فهرست نمودارها ، فهرست نقشه ها ، عکس ها و .. ) ؛

چکیده که در ابتدای هر تحقیق آورده می شود یکی از راههای آسان سازی مراجعه و استفاده از رساله های پژوهشی است ، زیرا اهل تحقیق با صرف حد اقل زمان ممکن ، از عصاره محتوای این منبع بهره مند می شوند. هم چنین انعکاس چکیده به مراکز اطلاع رسانی ، باعث می شود تا از دوباره کاری و تکرار تحقیقات جلو گیری شود

1چکیده باید مختصر باشد ، طوری که نتوان هیچ قسمتی از آن را حذف کرد( قابل خلاصه کردن نباشد ).

2 چکیده باید شامل اطلاعات تازه و مهم متن باشد ؛

3 چکیده باید محتوای مطلب را به طور صحیح بیان کند.

محتوای چکیده: محتوای چکیده که در یک صفحه حدود 300 کلمه و حداکثر 600 کلمه (یک یا دو صفحه) آورده می شود در بر دارنده نکات زیر می باشد:

1موضوع در یک جمله آورده شود؛2اهداف و مسئله مورد بحث؛3دامنه تحقیق ؛4نوع منابع مورد استفاده و روش انجام کار؛5نتایج تحقیق؛6واژگان کلیدی.

به عبارت دیگر ، چکیده باید بیان کند که نویسنده تحقیق به دنبال چه مطلبی بوده ، چه کرده ، چه مقدمات و معلوماتی را پایه قرار داده ، به هم پیوند زده و چه نتیجه ای از آن گرفته است. سوال یا سوال های تحقیق ، به صورت واضح در آن بیان شده و پاسخ های به دست آمده نیز در آن درج گردد.

عناوین و جزئیات متن اصلی

1 مقدمه : یکی از قسمتهای اصلی تحقیق و در واقع ، صورت کوچک شده و خلاصه شده متن تحقیق است که خواننده با خواندن آن از محتوای تحقیق اطلاع می یابد.

محقق باید در مقدمه ، مطالب متن را به طور خلاصه شرح دهد و بیان نماید که به چه چیزهایی توجه داشته و سپس به مسئله مورد نظر و حدود ارزش آن ، اشاره نموده و کاستی های پژوهش قبلی و مزایا و برتری های تحقیق خود را مطرح کند و در آخر ، شرح مختصری از هر یک از بخش ها و فصل های تحقیق را در چند سطر ارائه نموده تا خواننده در یک نگاه اجمالی و گذرا سیر کلی بحث را به دست آورد.

2 بخش ها و فصل ها : مهم ترین قسمت اصلی تحقیق ، بخش ها ، فصل ها و محتوای آن هاست.این قسمت در واقع قلب تحقیق است و تمام زحمات و دستاوردهای محقق در این قسمت و در خلال بخش ها و فصل ها نمایان می شود. بنابراین ، انتخاب عناوین بخش ها و فصل ها ، ایجاد ارتباط منطقی بین آنها ، رعایت ترتیب اصولی در آن ها، تجزیه و تحلیل داده ها و اطلاعات و تنظیم مناسب آن ها و ... از امور مهم تحقیق است که محقق باید در این قسمت خلاقیت و ابتکار فراوانی از خود نشان دهد تا ارتباط منطقی این مجموعه به خوبی آشکار شود .

3 نتیجه : با پایان یافتن تمام مراحل تحقیق ، محقق پس از دسته بندی اطلاعات جمع اوری شده و تجزیه و تحلیل آن ها ، تمامی نتایج به دست آمده را مشخص و ثبت می نماید . برای این منظور ابتدا خلاصه ای از طرح تحقیق (سوال یا سوال های تحقیق و روش تحقیق )و سپس یافته های جدید (چه آن هایی که از ابتدا به دنبال یافتن آن بوده و چه نتایجی که بدون پیش بینی قبلی به آن ها دست یافته ) به صورت مشروح و کامل بیان می کند . چون این قسمت بیان گر حاصل زحمات محقق است، باید به صورت دقیق و حساب شده تنظیم شود و حتما پاسخ مناسب برای سوال تحقیق را در بر داشته باشد تا فرضیه ارائه شده در ابتدای تحقیق را به اثبات برساند.

در پایان این بخش ، محقق باید به مشکلاتی که در خلال کار با آن ها رو به رو بوده است اشاره نماید ، و اگر پیشنهاداتی داشته ، مطرح نماید .

* مباحث متن باید ترتیب منطقی داشته باشد؛ یعنی از کلی به جزیی و از ساده به پیچیده ارائه شود و تمام بحث از وحدت و پیوستگی مفهومی و محتوایی برخوردار باشد، زیرا نوشته تحقیقی ، اثر واحد و هماهنگی است که حول اندیشه ای خاص شکل می گیرد. این وحدت و پیوستگی باید از درون مجموعه ای از یادداشت های پراکنده و به ظاهر گسسته پدید آید . بنابراین باید توجه داشت که هر بخش از نوشته ، با اندیشه اصلی تحقیق مرتبط بوده و رشته ای نامرئی نیز تمام بخش ها را به یکدیگر پیوند دهد.

* در مواردی که مطلبی عینا از منبعی نقل شود (نقل قول مستقیم) و اندازه آن کمتر از سه سطر باشد ، مطلب نقل شده در ادامه متن داخل گیومه آورده می شود. اگر مطلب نقل شده از سه سطر بیشتر بود ، خارج از متن و با فاصله شش سانتی متر از ابتدای سطر از حاشیه سمت راست با حروف ریزتر از متن اصلی (بدون گیومه ) نوشته می شود . و در هر حال، مشخصات دقیق منبع ، طبق الگوی ارائه شده ،در پاورقی ذکر می شود.

* فهرست منابع و مآخذ از واحدهای پس از متن است. اعتبار تحقیق ( علاوه بر آنکه به صحت و دقت داده ها و استدلال حاصل از آنها وابسته است ) به منابع و مراجعی که اطلاعات از آنها اخذ شده ، بستگی دارد. مقصود از فهرست منابع و مآخذ به دست دادن صورت دقیق و کامل همه مراجعی است که در متن تحقیق به آن ها استناد شده است و در واقع ، مستند سازی اثر است .

هدف از ارائه فهرست منابع :

1 نشان دادن میزان تلاش و کنکاش پژوهشگر در بررسی و استفاده از منابع گوناگون ؛2احترام به حقوق سایر نویسندگان و مولفان و رعایت امانت علمی ؛3دست یابی خواننده به منابع مورد نظر و هدایت آنان به مطالبی افزون بر آن چه در متن آمده است ؛4توضیح پاره ای از مطالب فشرده متن و رفع ابهام از آن ها .

انواع پاورقی

پاورقی ها به سه نوع تقسیم می شوند:1)پاورقی توضیحی 2)پاورقی ارجاعی 3)پاورقی مختلط

طرز نوشتن منابع

نام کامل نویسنده ، مولف یا مولفین به صورت معکوس . ابتدا نام خانوادگی بعد ویر گول و بعد نام کوچک وی را می نویسیم – برای تنظیم الفبائی فهرست از روی نام خانوادگی – و در صورتی که همکارانی داشته باشد نام نفرات بعد را به صورت عادی یعنی اول نام کوچک و سپس نام خانوادگی آنها را یادداشت می کنیم .)

عنوان کامل کتاب که زیر آن را خط می کشیم .محل چاپ با دو نقطه بعد از آن -نام ناشر (نه نام چاپخانه)-چاپ چندم داخل پرانتز (در صورتی که چاپ کتاب اول است چیزی نمی نویسیم ). تاریخ چاپ

طرز نوشتن زیر نویس ها

هر گاه زیر نویس مربوط به کتاب باشد:

1- در پائین صفحه بعد از نوشتن عدد مربوط نام کامل نویسنده را می نویسیم بعد ویر گول می گذاریم( اول نام کوچک و بعد نام خانوادگی نوشته می شود. معکوس کردن این دو نام مربوط به فهرست منابع در آخر نوشته است که لازم است منابع را از روی نام خانوادگی نویسندگان به صورت الفبائی تنظیم کنیم ).

2- عنوان کامل اثر را به دنبال نام نویسنده آورده و زیر آن خط می کشیم بعد ویرگول.

3- بعد از عنوان محل چاپ ، دو نقطه (:) نام ناشر ، ویرگول و تاریخ انتشار هر سه را داخل پرانتز ذکر می کنیم و بعد از پرانتز ویرگول می گذاریم .

4- حرف ص ، برای یک صفحه یا صص (مخفف کلمه صفحه یا صفحات ) با نقطه ای به دنبال آن .

هر گاه مشخصات اثری را در زیر نویس آورده باشیم و بلافاصله زیر نویس بعدی (در همان صفحه ) مربوط به همان اثر باشد به جای نام نویسنده یا عنوان اثر عبارت "ایضا"یا "همان اثر " یا "همان منبع " و شماره صفحه جدید کافی خواهد بود.

به طوری که گفته شد اسم کامل نویسنده را (نام و بعد نام خانوادگی ) نوشته ویرگول، عنوان کتاب که زیر آن خط می کشیم ویرگول داخل پرانتز محل چاپ دو نقطه ناشر ویرگول سال چاپ بعد از پرانتز ویرگول حرف ص ، یا صص و سپس شماره صفحه یا صفحات و در آخر نقطه .

برای زیر نویس مقالات بعد از نام و نام خانوادگی نویسنده مقاله ویرگول بعد نام مقاله داخل نشان بیان گویش ویرگول نام مجله که زیر آن خط می کشیم ویر گول شماره مجله و بعد سال و ماه انتشار( این دو مورد را داخل پرانتز قرار می دهیم) حرف ص ، ویرگول ، شماره صفحه .

در آخر هر نوشته پژوهشی ( خواه یک مقاله کوتاه ویا رساله و کتاب طولانی باشد) لازم است کلیه منابعی را که در متن نوشته از آنها استفاده کرده ایم به ترتیب حروف الفبا از روی نام خانوادگی نویسندگان تنظیم کرده و ذکر کنیم.

به طور کلی کار تحقیق و نوشتن مقاله پژوهشی کاری است منطقی و هدف دار . بنابراین در تمام مراحل کار پژوهشگر و نویسنده مقاله پژوهشی باید منطقی بودن کار خود را در نظر داشته باشد. هنگام نوشتن مقاله ، خود نویسنده باید قدم به قدم نوشته اش را به دید انتقاد نگریسته وهر عیبی را قبل از آنکه به دست مدعیان برسدبرطرف سازد.

فهرست اعلام یا نام ها

برای سهولت رجوع خواننده به متن و پیدا کردن سریع موارد مورد نظر ، کلیه اسامی خاص ، نام های جغرافیائی ، مکان ها ، شهرها( و هر چه را که نویسنده صلاح بداند) به صورت الفبائی در آخر کتاب آورده و در مقابل هر یک شماره صفحه یا صفحاتی را که نام آن تکرار شده است می نویسد. هر یک از موارد فوق با توجه به اهمیت موضوع تعداد یا هدف نوشته می تواند به طور جداگانه فهرست شود.

(در وجود من دریایی نهفته است . شما این دریا را نمی بینید - من هرچه می خواهم از آن به دست می آورم وبه این ترتیب مسائل بزرگ را حل می کنم - بلز پاسکال )

منابع :

·         سلطان محمدی ، محمد . راهنمای تحقیق پایانی . تهران:مرکز نشر هاجر ، 1383 .

·         طوسی ، بهرام . راهنمای پژوهش و اصول علمی مقاله نویسی . مشهد : نشر تابان ، 1383 .

·         معتمدی ، اسفندیار . آموزش پژوهش محور . تهران : لوح زرین ، 1386 .